روش های جمع آوری و ذخیره آب باران برای کشاورزی 

قطرات باران گوهرهای ارزشمندی هستند که فقط یک کشاورز قدر آن را می داند. در مناطق جغرافیایی که بارش باران قابل توجه دارند می توان با جمع آوری و ذخیره این آب ها منبعی دائمی و پایدار برای تامین آب کشاورزی و آبیاری ایجاد کرد.

در این مطلب روش های نوین برای جمع آوری و ذخیره آب باران جهت تامین آب کشاورزی معرفی شده که حتما برای کشاورزان مفید است.

مزایای جمع آوری و ذخیره آب باران برای کشاورزی 

پیش از معرفی روش های مورد نظر خوب است در ابتدا از مزایای جمع آوری آب باران و ذخیره آن برای کشاورزی اطلاع پیدا کنید.

• منبع آب رایگان و دائمی برای آبیاری: با جمع آوری آب باران شما به منبع آب رایگان و دائمی برای کشاروزی دست پیدا می کنید که بسیار ارزشمند است.
• کاهش وابستگی به آب های زیرزمینی: استفاده از آب باران، وابستگی کشاورز به آب چاه و منابع زیرزمینی را کاهش می دهد و کمک می کند منابع زیرزمینی کمتر مورد استفاده قرار گیرند. 
• استفاده از آب تمیز و بهداشتی: آب باران برای کشاورزی و آبیاری گیاهان کاملا تمیز و بهداشتی است و مطابق با طبیعت آنها است.
• تامین آب پایدار برای کشاورزی و آبیاری گیاهان: ذخیره سازی آب باران باعث می شود کشاورز منبع آب پایدار برای آبیاری گیاهان خود داشته باشد و بتواند در شرایط کم آبی هم گیاهان خود را آبیاری کند.
• صرفه جویی در هزینه های کشاورزی: استفاده از آب باران ذخیره شده هزینه تامین آب کشاورزی را کاهش می دهد. 
• کاهش رواناب و سیلاب‌ها: با جمع آوری آب باران برای کشاورزی دیگر روان آبها تبدیل به سیل های خطرات برای مناطق شهری و روستایی نمی شوند.

با وجود چنین فوایدی چرا یک کشاورزی نباید به دنبال ذخیره آب باران برای آبیاری باشد؟!

روش های جمع آوری آب باران (برای کشاورزی و آبیاری)

برای افزایش منابع آبی کشاورزی و آبیاری گیاهان می توان اقدام به جمع آوری آب باران کرد. برای این کار دو روش وجود دارد.

- جمع آوری آب های سطحی: آب باران که در دامنه کوه و تپه ها باریده به سمت پایین دامنه و دره ها حرکت می کند. این آب سطحی را می توان با روش های مختلف ذخیره سازی کرد تا برای آبیاری و کشاورزی از آن استفاده نمود.

- سیستم جمع آوری آب های سقف: برای باغچه ها و باغ های کوچک که در کنار آنها سوله یا ساختمان دارای شیروانی وجود دارد می توان خروجی ناودانی شیروانی را به مخزنی مخصوص هدایت کرد تا از آن برای آبیاری باغچه یا باغ کوچک استفاده کرد.

روش های ذخیره آب باران برای کشاورزی

به طور کلی چند روش نوین برای ذخیره کردن آب جهت مصرف در کشاورزی وجود دارد. این روش ها به شرح زیر است.

۱. استخر و حوضچه ذخیره آب

رایج ترین روش ذخیره آب باران برای کشاورزی و دیگر مصارف استخر و حوضچه ها هستند. استخر ذخیره آب حفره ای داخل زمین است که در داخل آن پوششی عایق و نفوذناپذیر قرار گرفته تا از نفوذ آب به داخل زمین و هدررفت آن جلوگیری شود.

در اینجا رایج ترین انواع استخر ذخیره آب کشاورزی معرفی شده است.

- استخر خاکی

ساده ترین نوع استخر ذخیره آب باران برای کشاورزی استخر خاکی است. استخر خاکی در حقیقت گودالی داخل زمین است که آب در داخل آن جمع می شود. استخر خاکی می تواند طبیعی یا مصنوعی و ساخته شده توسط انسان باشد. 

ویژگی اصلی استخر خاکی ذخیره آب کشاورزی این است که کاملا طبیعی است و به هیچ هزینه اضافی جهت نگهداری آب نیاز ندارد. در این استخر از لایه های عایق استفاده نمی شود بنابراین آب باران در داخل این استخر زمان زیادی باقی نمی ماند و آب باران با گذر زمان کم کم جذب خاک شده و به داخل زمین نفوذ می کند.  

- استخر برزنتی یا پلاستکی

نوع ساده استخرهای نفوذ ناپذیر، استخر برزنتی یا استخر پلاستیکی است. در این نوع استخرها از لایه های عایق برزنتی یا پلاستیکی در داخل (کف و دیواره ها) استخر استفاده می شود تا از نفوذ آب به داخل زمین جلوگیری شود. اینطور آب بدون هیچ اتلافی در داخل استخر باقی می ماند.  

مزیت اصلی استخر برزنتی کشاورزی برای ذخیره آب باران ارزان بودن نسبی آن است. لایه پلاستیک یا برزنت قیمت کمتری نسبت به دیگر لایه های عایق دارد که باعث می شود هزینه تمام شده استخر برای کشاورز پایین تر باشد.   

- استخر ژئوممبران

در استخر کشاورزی ژئوممبران از لایه های ژئوممبران برای عایق کاری داخل استخر استفاده می شود. ژئوممبران عایق رطوبتی قوی و تخصصی برای این کار است. این لایه رطوبتی در ظاهر همان کار پلاستیک و برزنت را انجام می دهد اما کارایی آن بسیار بیشتر است.

ژئوممبران طول عمر بالایی دارد، در برابر خوردگی مقاوم است و تحمل حرارت و دماهای خیلی پایین را دارد. این ماده در برابر فشار اب استقامت بالایی دارد، توسط خزندگان جویده نمی شود و مهم تر از همه این که ضد جلبک و خزه است. یعنی آب مانده در داخل استخر باعث ایجاد خزه و جلبک در دیواره آن نمی شود و در نتیجه استخر نیاز به نظافت سالانه ندارد.

۲. مخزن آب (روزمینی)

روشی دیگری که برای ذخیره آب باران برای کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد مخزن آب روزمینی است. یعنی مخازنی که روی سطح زمین قرار می گیرند و آب باران به روش خاص به داخل آن هدایت می شود.

این روش بیشتر زمانی کاربرد دارد که آب باران در سقف ساختمان یا سوله باشد و از طریق ناودانی و لوله ها به داخل مخزن هدایت شود. اما آب های سطحی زمین مستقیما به داخل مخزن نمی روند و نیاز به مکش با پمپ دارند. برای ذخیره آب های سطحی بهتر است از روش های دیگر استفاده شود.

مخزن ذخیره آب کشاورزی انواع مختلفی دارد که در ادامه معرفی شده است.

- مخزن پلی اتیلن (پلاستیکی)

مخزن پلی اتیلن آب کشاورزی رایج ترین نوع مخزن برای ذخیره آب باران است که برخی از کشاورزان از آن استفاده می کنند. این نوع مخزن از جنس پلی اتیلن (پلاستیک) ساخته شده که بسیار سبک است و در اندازه و حجم های مختلفی قابل خریداری است.

این نوع از مخازن برای ظرفیت محدودی دارند (خیلی بزرگ نیستند) و در برابر آفتاب و حرارت آسیب پذیر هستند. نصب مخزن پلی اتیلن در زمین کشاورزی زیر نور آفتاب امکان استفاده از آن برای سالیان زیاد را فراهم نمی کند. در عوض این مخزن سبک است و به راحتی قالب خرید و نصب است.

- مخزن گالوانیزه (فلزی)

مخزن گالوانیزه همان منبع آب فلزی است که قدیم برای ذخیره آب یا نفت استفاده می شد. این مخازن برای ذخیره آب باران برای کشاورزی هم کاربرد دارد. مخازن گالوانیزه به دلیل فلزی بودن مقاومت بالایی در برابر ضربه، فشار و حرارت دارند و طول عمر آنها بسیار زیاد است.

از طرفی هیچ مقاومتی در برابر جلبک و خزه ندارند و آب ذخیره شده در آنها در طول زمان احتمالا دچار خزه و جلبک می شود و طبیعتا در فواصل زمانی نیاز به نظافت دارد.

- مخزن پیش ساخته گالوانیزه

این مخزن همانطور که از نامش مشخص است به صورت پیش ساخته (از قبل ساخته شده) است و تنها در محل مورد نظر نصب می شود. قطعات مخزن پیش ساخته از قبل آماده هستند و فقط در محل نصب نیاز به زیرسازی دارند و پس از آن می توان قطعات را در محل نصب کرد و مخزن را آبگیری نمود.

مخزن پیش ساخته گالوانیزه در اندازه های کوچک و بسیار بزرگ وجود دارد و تقریبا محدودیتی در حجم مخزن وجود ندارد. خود مخزن ضد زنگ است و لایه داخلی مخزن ضد جلبک. پس در برابر آب و آسیب های محیطی کاملا مقاومت است و آب مانده در مخزن هم در طی زمان جلبک نمی زند.

۳. مخزن آب زیرزمینی 

در این روش مخزن آب در داخل زمین دفن می شود. یعنی در داخل زمین حفره ای همچون استخر حفر می شود و مخزن آب در داخل حفره قرار می گیرد. مخزن آب زیرزمینی می تواند هر یک از مخازن معرفی شده یا حتی دیگر مخازن باشد و در نوع مخزن تفاوتی وجود ندارد. تنها تفاوت در روزمینی یا زیرزمینی بودن آن است.

هدف از حفر مخزن در داخل زمین هدایت و جمع آوری آسان تر آب باران به داخل مخزن است. چون در این حالت دیگر نیازی  به پمپ و مشکل آب به داخل مخزن وجود ندارد و آب روان از طریق جوی وارد مخزن می شود.   

جمع بندی ذخیره آب باران برای کشاورزی

به طور کلی در مناطقی که از آب باران بهره مند هستند ذخیره آب باران برای کشاورزی ایده بسیار خوبی است که باید از آن به بهترین نحو استفاده کرد. روش های نوین ذخیره آب باران برای کشاورزی متنوع است. سد خاکی، انواع استخر ذخیره آب و انواع منبع و مخزن آب در اندازه های مختلف. 

برای کشاورزی در مقیاس بزرگ در حال حاضر بهترین روش سد خاکی یا استخر کشاورزی است که می تواند نیاز کشاورز به حجم زیاد آب را تامین کند. روش های دیگر مثل مخزن آب هم وجود دارد که برای کشاورزی در مقیاس کوچک مناسب هستند.